ΚΩΔΙΚΟΣ ΕΥΔΟΞΟΥ: 143560034

1η έκδοση: Σεπτέμβριος 2025

Εξώφυλλο & Δελτίο τύπου

Όλοι µας ζούµε και συµπεριφερόµαστε µε «στέρεες παρατάξεις», µε προκαταλήψεις, µε έτοιµες απαντήσεις. Αποφασίζουµε ενστικτωδώς, κρίνουµε απόψεις και πρόσωπα µε µια µατιά, στη στιγµή.

Οι εµπειρίες, είτε θετικές είτε αρνητικές, προσανατολίζουν τη συµπεριφορά µας µε τρόπο τέτοιο ώστε να αυξάνεται η πιθανότητα επιβίωσης και ευεξίας. Αυτή όµως η πιθανότητα εξαρτάται παράλληλα και από την προσωπικό­τητα του υποκειµένου. Η λεγόµενη «ανοικτή» προσωπικότητα αναζητά νέες εµπειρίες και τις ενσωµατώνει εµπλουτίζοντας τις προηγούµενες. Αντίθετα, η «κλειστή» προσωπικότητα, ο χαρακτηριζόµενος από τη σχετική βιβλιογραφία ως «νευρωτικός» τύπος, επιµένει στα καθιερωµένα, αντιστέκεται, φοβάται το καινούργιο και επιζητά τη σιγουριά των καθιερωµένων. Οι διαφορετικοί τύποι προσωπικότητας φαίνεται να αντιστοιχούν, τουλάχιστον εν µέρει, σε ενεργοποιήσεις διαφορετικών εγκεφαλικών συστηµάτων, π.χ. ο «ανοικτός» τύπος συνδέεται µε αυξηµένη δραστηριότητα των ντοπαµινεργικών συστηµάτων µε κρίσιµη συµµετοχή του προµετωπιαίου φλοιού αλλά και του βρεγµατικού λοβού.

Μπορεί οι παγιωµένες, σταθερές και «στέρεες αντιλήψεις» να επιτρέπουν την άµεση και χωρίς πολλή σκέψη απόφαση, αλλά αυτή η αµεσότητα µπορεί να οδηγήσει σε κάθετες και δογµατικές προσεγγίσεις των προβληµάτων. Ιδιαίτερα στα ιδεολογικο-πολιτικά προβλήµατα, τα οποία απασχολούν διαχρονικά τον Μανώλη Αναγνωστάκη, η δογµατική και εντέλει µη δηµιουρ­γική/αποτελεσµατική προσέγγιση είναι ένα πάγιο χαρακτηριστικό της ελαττωµατικής ανάλυσης των πολιτικο-κοινωνικών ζητηµάτων που είχε να αντιµετωπίσει η Κοµµουνιστική Αριστερά. Απέναντι σε αυτή τη δυσοίωνη πραγµατικότητα, η κριτική διάθεση, ένα χαρακτηριστικό της «ανοικτής» προσωπικότητας, µπορεί να αποτελέσει το σωτήριο αντίβαρο. Είναι ο «τρελός», που εισδύει λοξά και διασπά τις στέρεες αντιλήψεις. Μετά από διαδοχικές µαταιώσεις και ήττες, ο ποιητής καταφεύγει στο έσχατο µέσο που του αποµένει, την κριτική, τη σωτήρια και δηµιουργική παρέµβαση του προµετωπιαίου φλοιού. Θέλει να διατηρήσει την ελπίδα, αλλά συγχρόνως διαπιστώνει πως και οι νέες ιδέες παλιώνουν και ο κύκλος της κριτικής µοιάζει να είναι ανοικτός και αέναος. ∆εν έχει τέλος αυτό το παιχνίδι.

Γράφει ο Λάκης Δόλγερας, The Books' Journal
Μονάχα ετούτον τον τρελό μου θα κρατήσω

Ο Ιωάννης Θ. Ευδοκιμίδης γεννήθηκε στον Πειραιά το 1950 και αποφοίτησε από την Ιωνίδειο Πρότυπο Σχολή Πειραιώς το 1967. Σπούδασε στην Ιατρική του Πανεπιστημίου Αθηνών. Από το 1978 εργάσθηκε στο Αιγινήτειο Νοσοκομείο, στην αρχή ως ειδικευόμενος στη νευρολογία και στη συνέχεια διανύοντας όλη την ακαδημαϊκή ιεραρχία μέχρι το 2017, οπότε αφυπηρέτησε ως καθηγητής της νευρολογίας. Από το 2018 είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.
Κατά τη διάρκεια των χρόνων αυτών έγραψε βιβλία ή συμμετείχε σε συλλογικά έργα της ειδικότητάς του και της νευροεπιστήμης. Μετά τη λήξη της επιστημονικής του καριέρας, ώριμος διανοούμενος πια, γράφει και εκδίδει πολλά βιβλία. Βιβλία που ως τίτλο έχουν ένα ερώτημα το οποίο προκύπτει από ένα ποίημα. Αναλύει δηλαδή εμπεδωμένα στην καθημερινότητά μας ποιήματα μεγάλων ελλήνων ποιητών. Ασχολήθηκε με το ποίη του Γιώργου Σεφέρη «Αρνηση», θέτοντας και προσπαθώντας να απαντήσει στο ερώτημα: «Είναι εύκολο ν’ αλλάξουμε ζωή;» και με το ποίημα του Καβάφη «Απ’ τες εννιά...», με το ερώτημα «”Πώς πέρασαν τα χρόνια;» Και τέλος τώρα «Το σκάκι» του Αναγνωστάκη.
Το τελευταίο σχετικό βιβλίο του, που εκδόθηκε πρόσφατα, αφορά το ποίημα του Μανόλη Αναγνωστάκη, «Το σκάκι», από τη συλλογή Η Συνέχεια, που έχει εκδοθεί το 1954. Όλο το βιβλίο προσπαθεί με εργαλεία από τη νευροεπιστήμη να κατανοήσει να συνομιλήσει και να εμβαθύνει σε αυτό το ποίημα. Εξηγεί γι’ αυτό ο συγγραφέας:
«Το σκάκι» μού άρεσε. Όπως και πολλά από τα ποιήματα του Μανόλη Αναγνωστάκη, τα οποία είχαν πάντα ένα περίβλημα εξω-ποιητικό ή παρα-ποιητικό, μια και ήταν συνδεδεμένα με πολιτικο-κομματικές δραστηριότητες της νεότητάς μου. Όταν όμως τα ξαναδιάβασα με αμβλυμένα τα πολιτικο-κομματικά φίλτρα, ένιωσα μια αρχιτεκτονική που ανάγλυφα ερχόταν να συναντήσει τα επαγγελματικά μου ενδιαφέροντα. Έτσι, στην ανάλυση, επιδίωξα να επικεντρωθώ στις υποκείμενες νοητικές διεργασίες που με τρόπο ποιητικό ο Μανόλης Αναγνωστάκης αφηγείται στο «Σκάκι». Δεν θέλησα, δεν μπορώ και δεν ήταν στις προθέσεις μου να ασχοληθώ ψυχο-προσωπογραφικά με τον ποιητή. Νομίζω πως οποιαδήποτε σκέψη ή πράξη μας έχει τη σφραγίδα κάποιων ατομικών - εγκεφαλικών διεργασιών (κοινότοπο ακούγεται), ανεξάρτητα από τη σημασία της. Το άναμμα του τσιγάρου, η επιλογή συντρόφου, η αποδοκιμασία ή η αποδοχή, η διάθεση να εκφράσεις κάτι που θέλεις και πολλά άλλα (ίσως όλα) έχουν ένα κοινό, για μένα, ενδιαφέρον. Και αυτό είναι οι υποκείμενοι γνωστικο-συναισθηματικοί μηχανισμοί που, όπως και να το κάνουμε, έχουν ως πηγή το μυαλό μας. Προσπάθησα, λοιπόν, να σχολιάσω κάποιες νοητικές διεργασίες που, ανεξάρτητα από το τι ήθελε ο ποιητής, μπορούν να ανιχνευθούν στο ποίημά του.
Αυτό το ποίημα διαβάζει ο Ευδοκιμίδης και αναρωτιέται γιατί ο Αναγνωστάκης κρατάει τον τρελό και γιατί πετάει τον εξοπλισμό του, βασίλισσα, βασιλιά, πύργους άλογα και στρατιώτες, χρήσιμους για τη μάχη, για την παρτίδα, για το παιχνίδι. Ο Αναγνωστάκης δίνει λίγες και μάλλον κουτσουρεμένες πληροφορίες γι’ αυτό το σχήμα που επιλέγει. Ο Ευδοκιμίδης το αναλύει στις 222 σελίδες του βιβλίου του, κάνει το ποίημα φύλλο και φτερό. Φυσικά το συνδυάζει με άλλες πληροφορίες από την προσωπική ιστορία του ποιητή.
Ένας νευρολόγος, λοιπόν διαβάζει ένα λογοτέχνημα, ένα ποίημα στην προκειμένη περίπτωση, και το αναλύει σύμφωνα με την επιστήμη του. Παρόμοιες απόπειρες έγιναν μόνο από ψυχιάτρους - ψυχαναλυτές. Η χρήση της βιολογικού χαρακτήρα επιστήμης είναι νομίζω καινοτόμος και πρωτοποριακή. Για να μπορέσουμε να παρακολουθήσουμε τη σκέψη του, ο συγγραφέας μάς κάνει μάθημα σύγχρονης νευροεπιστήμης - γεγονός που συνιστά αδυναμία και συγχρόνως είναι η δύναμη του βιβλίου. Για να απαντήσει στις αναρωτήσεις του, ο συγγραφέας προϋποθέτει ως αξίωμα ότι γενικά ο ανθρώπινος εγκέφαλος λειτουργεί συντηρητικά, μας σώζει δηλαδή από κακοτοπιές και από περισσευούμενες αβεβαιότητες.
Για να το κάνει αυτό πρέπει να «κατανοήσει» το περιβάλλον που είναι στο σύνολό του άναρχο, άνομο και ακατανόητο. Πρέπει να φτιάξει θεούς, κοσμοθεωρίες, νόμους, αίτια. Πράγμα δύσκολο, ή μάλλον αδύνατο, καθώς η σχετική κατασκευή πρέπει να είναι ακριβής αλλά και γενική στην απλότητά της, αφού θα πρέπει να είναι κατάλληλη για κάθε χρήση, ακόμη κι εκείνη που τώρα είναι άγνωστη, μελλοντική. Η ανάγκη όμως εξήγησης του κόσμου είναι αδήριτη, οπότε συμπληρωματικά χρησιμοποιείται η διαίσθηση που συνδυάζει εμπειρίες με χαλαρό τρόπο. Τα δύο συστήματα αντιμάχονται. Ένα συμπίλημά τους καθορίζει τη συμπεριφορά μας (...)
 

_{Διαβάστε τη συνέχεια εδώ
Λάκης Δόλγερας
The Books' Journal #170, Νοέμβριος 2025}

Δείτε άλλα βιβλία του συγγραφέα: